ฐานความผิดอาญาที่พบในคดีคริปโต: ฉ้อโกงประชาชน ยักยอก และข้อมูลเท็จทางคอมพิวเตอร์ (คริปโตกับกฎหมาย ตอนที่ 3)

คำตอบสั้น: เมื่อผู้ให้บริการหรือผู้ชักชวนลงทุนคริปโตทำให้ผู้ลงทุนเสียหาย ฐานความผิดที่มักพิจารณา ได้แก่ ฉ้อโกงและฉ้อโกงประชาชน (ป.อ. มาตรา 341, 343) ยักยอก (ป.อ. มาตรา 352–354) และนำข้อมูลอันเป็นเท็จเข้าสู่ระบบคอมพิวเตอร์ (พ.ร.บ. คอมพิวเตอร์ฯ มาตรา 14 (1)) แต่ละฐานมีองค์ประกอบต่างกัน ต้องพิสูจน์ด้วยพยานหลักฐานของแต่ละคดี และบางฐานเป็นความผิดอันยอมความได้ที่ต้องร้องทุกข์ภายใน 3 เดือน

ฉ้อโกง และฉ้อโกงประชาชน (ป.อ. มาตรา 341, 343)

ต้องพิสูจน์ว่า

1. ผู้กระทำหลอกลวงด้วยการแสดงข้อความอันเป็นเท็จ หรือปกปิดข้อความจริงซึ่งควรบอกให้แจ้ง
2. ทำโดยทุจริต
3. การหลอกลวงนั้นทำให้ได้ไปซึ่งทรัพย์สินจากผู้ถูกหลอกลวงหรือบุคคลที่สาม

ถ้าการหลอกลวงทำต่อประชาชนทั่วไป ไม่เจาะจงตัวบุคคล เช่น โฆษณาผ่านเว็บไซต์ เพจ หรือคลิปที่ใครก็เข้าถึงได้ จะเป็นฉ้อโกงประชาชนตามมาตรา 343 ซึ่งมีโทษหนักกว่า

ในคดีคริปโต ประเด็นที่มักต้องพิสูจน์ คือ ข้อความในโฆษณาเป็นเท็จหรือไม่ ผู้เสียหายเห็นข้อความนั้นก่อนตัดสินใจโอนทรัพย์หรือไม่ และผู้กระทำมีเจตนาทุจริตในขณะหลอกลวงหรือไม่ ผลขาดทุนจากราคาเหรียญเพียงอย่างเดียว ไม่ทำให้เป็นความผิดฐานฉ้อโกง

ยักยอก (ป.อ. มาตรา 352–354)

ต้องพิสูจน์ว่า ผู้กระทำครอบครองทรัพย์ของผู้อื่น แล้วเบียดบังเอาเป็นของตนหรือของบุคคลที่สามโดยทุจริต ในคดีคริปโต คำถามสำคัญคือ ลูกค้าส่งมอบเหรียญให้ผู้ให้บริการครอบครองแทนตามหน้าที่เก็บรักษา และผู้ให้บริการนำไปใช้นอกเหนือจากที่ตกลงไว้หรือไม่

ถ้ากระทำในฐานะผู้มีอาชีพหรือธุรกิจอันเป็นที่ไว้วางใจของประชาชน อาจเข้ามาตรา 354 ซึ่งมีโทษหนักขึ้น ทั้งนี้ต้องดูว่าผู้ให้บริการรายนั้นประกอบธุรกิจลักษณะใด

นำข้อมูลอันเป็นเท็จเข้าสู่ระบบคอมพิวเตอร์ (พ.ร.บ. คอมพิวเตอร์ฯ มาตรา 14 (1))

ต้องพิสูจน์ว่า ผู้กระทำนำเข้าสู่ระบบคอมพิวเตอร์ซึ่งข้อมูลคอมพิวเตอร์ที่บิดเบือน ปลอม หรือเป็นเท็จ โดยทุจริตหรือโดยหลอกลวง และโดยประการที่น่าจะเกิดความเสียหายแก่ประชาชน เช่น โฆษณาออนไลน์ที่ให้ข้อมูลเท็จเกี่ยวกับความปลอดภัยของทรัพย์สิน หรือรายงานยอดทรัพย์ที่ไม่ตรงความจริง

ใครต้องรับผิด

• นิติบุคคล อาจเป็นผู้กระทำความผิดได้ โดยกระทำผ่านกรรมการหรือผู้มีอำนาจ
• กรรมการหรือผู้บริหาร ต้องพิสูจน์บทบาทของแต่ละคน เช่น เป็นผู้กล่าวข้อความในคลิป ผู้อนุมัติผลิตภัณฑ์ หรือผู้สั่งโอนทรัพย์ การเป็นกรรมการเพียงอย่างเดียวไม่พอพิสูจน์ว่าร่วมกระทำผิด
• ตัวการร่วม (ป.อ. มาตรา 83) ต้องมีเจตนาร่วมกันและแบ่งหน้าที่กันทำ

ความผิดอันยอมความได้ และกำหนดเวลา 3 เดือน

ฉ้อโกงตามมาตรา 341 และยักยอกตามมาตรา 352 เป็นความผิดอันยอมความได้ ผู้เสียหายต้องร้องทุกข์ภายใน 3 เดือนนับแต่วันที่รู้เรื่องความผิดและรู้ตัวผู้กระทำความผิด มิฉะนั้นขาดอายุความ (ป.อ. มาตรา 96) ส่วนฉ้อโกงประชาชนตามมาตรา 343 และยักยอกตามมาตรา 354 ไม่ใช่ความผิดอันยอมความได้

วันที่เริ่มนับไม่จำเป็นต้องเป็นวันที่ถอนไม่ได้ หรือวันที่ส่งหนังสือทวงถาม ต้องดูว่าผู้เสียหายรู้ข้อเท็จจริงเมื่อใด จึงควรปรึกษาทนายทันทีที่มีปัญหา

ผู้เสียหายฟ้องคดีอาญาเองได้

นอกจากร้องทุกข์ต่อพนักงานสอบสวน ผู้เสียหายฟ้องคดีอาญาต่อศาลเองได้ (ป.วิ.อ. มาตรา 28) ศาลจะไต่สวนมูลฟ้องก่อนว่าคดีมีมูลหรือไม่ (ป.วิ.อ. มาตรา 162) ผู้เสียหายจึงต้องเตรียมพยานหลักฐานให้พร้อมตั้งแต่ก่อนยื่นฟ้อง

ข่าวและคำกล่าวโทษ ไม่ใช่คำพิพากษา

ข่าวว่าหน่วยงานกำกับกล่าวโทษผู้บริหาร หรือคำสั่งเพิกถอนใบอนุญาต เป็นข้อมูลประกอบที่ช่วยชี้แหล่งพยานหลักฐาน แต่ยังไม่ใช่การพิสูจน์ว่าบุคคลนั้นกระทำผิดต่อผู้เสียหายรายใดรายหนึ่ง ผู้ถูกกล่าวหาทุกคนได้รับการสันนิษฐานว่าบริสุทธิ์จนกว่าศาลจะพิพากษา

ตัวอย่างสมมติ

บริษัทหนึ่งโฆษณาทางเพจและคลิปว่าบริการฝากเหรียญ "ได้รับการรับรองโดยหน่วยงานรัฐ" นาย ค. เห็นโฆษณาแล้วฝากเหรียญ ภายหลังพบว่าบริการนั้นไม่อยู่ในขอบเขตใบอนุญาต และเหรียญถูกโอนออกไปใช้ต่อ นาย ค. ต้องพิสูจน์ทั้งข้อความโฆษณา การได้เห็นก่อนฝาก การส่งมอบเหรียญ และบทบาทของแต่ละบุคคลที่ถูกกล่าวหา ตัวอย่างนี้สมมติขึ้นเพื่ออธิบาย ไม่ใช่คดีจริง

คำถามที่พบบ่อย

ขาดทุนจากการเทรดคริปโต ฟ้องฉ้อโกงได้ไหม
โดยทั่วไปไม่ได้ การขาดทุนจากราคาตลาดเป็นความเสี่ยงของผู้ลงทุน ต้องมีการหลอกลวงโดยทุจริตจนได้ทรัพย์ไป จึงจะเป็นฉ้อโกง

ฟ้องกรรมการบริษัทได้ทุกคนไหม
ต้องมีพยานหลักฐานว่าแต่ละคนมีส่วนในการกระทำ ตำแหน่งกรรมการอย่างเดียวไม่พอ

ร้องทุกข์ช้าเกิน 3 เดือน ทำอะไรได้อีก
ขึ้นกับฐานความผิด ฐานที่ไม่ใช่ความผิดอันยอมความได้ไม่อยู่ใต้กำหนด 3 เดือน และยังอาจเรียกร้องทางแพ่งได้ ต้องตรวจอายุความรายฐานและรายกรณี

อ่านต่อในซีรีส์

• ตอนที่ 2: ฝากคริปโตไว้กับแพลตฟอร์ม ใครเป็นเจ้าของ และเมื่อถอนไม่ได้ต้องทำอย่างไร
• ตอนที่ 4: เก็บหลักฐานคดีคริปโตอย่างไรให้ใช้ได้จริง

อ้างอิง: ป.อ. มาตรา 83, 96, 341, 343, 348, 352, 353, 354, 356; พ.ร.บ. ว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ พ.ศ. 2550 มาตรา 14 (1) (แก้ไขโดย พ.ร.บ. ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2560); ป.วิ.อ. มาตรา 28, 162